Sówki to fascynująca rodzina motyli nocnych, pełniących ważną rolę w ekosystemie, choć niektóre gatunki mogą być szkodnikami.
- Sówki (Noctuidae) to najliczniejsza rodzina motyli nocnych na świecie.
- Różnią się od motyli dziennych budową czułków, sposobem składania skrzydeł i porą aktywności.
- W Polsce występują gatunki takie jak rolnica zbożówka czy strzygonia choinówka, które są szkodnikami upraw.
- W Motylarni Rozewie można podziwiać piękne, egzotyczne motyle dzienne, kontrastujące z nocnymi sówkami.
Czym są sówki (Noctuidae)? Charakterystyka nocnych motyli
Sówki, znane naukowo jako Noctuidae, to najliczniejsza grupa motyli nocnych na świecie. Ich typowe cechy morfologiczne obejmują dominujące ubarwienie w odcieniach brązów i szarości. To maskujące ubarwienie pozwala im skutecznie ukrywać się przed drapieżnikami w ciągu dnia.
Skrzydła tych owadów są zazwyczaj szerokie i trójkątne, a ciało krępe i owłosione. Sówki prowadzą głównie nocny tryb życia, odżywiając się nektarem kwiatów i pełniąc ważną rolę zapylaczy. Posiadają zdolność do wykrywania ultradźwięków emitowanych przez nietoperze dzięki specjalnemu narządowi tympanalnemu. Ten narząd słuchowy pozwala sówkom unikać drapieżników, skutecznie reagując na ich obecność.
Ksylomka striks (sówka puszczykówka) – jajo, larwa, poczwarka
O jajach charakteryzowanej tu ćmy praktycznie nic nie wiadomo. Brak ich opisów w kluczach do oznaczani i metodykach monitoringu gatunków Naturowych. Zapewne są typowe dla sówek czyli półokrągłe z rzeźbioną powierzchnią.
Gąsienice puszczykówki odznaczają się: czarniawym łebkiem; zielono-czarnym tułowiem; czarniawym odwłokiem; ciemnymi odnóżami właściwymi, zielonkawymi posuwkami oraz dość tęgimi, białawymi szczecinkami na brodawkach. Po odwłoku i tułowiu biegną wyraźne białe paski: jeden na grzbiecie i jeden środkiem ciała. Wyszukiwania i zliczania larw puszczykówki najlepiej dokonywać od 1 kwietnia do 15 maja. Gąsienice zasiedlają wyłącznie pędy na tyle grube, by schować się w nich całości i żerować wewnątrz rurki.
Poczwarka ksylomki strix okazała się dość typowa dla sówek: naga, lśniąca i ciemnobrązowa. Kryje się wewnątrz pustych łodyg skrzypa zimowego. Poszukiwanie poczwarek w ramach monitoringu odbywa się u nas w tych samych terminach co obserwacje gąsienic.
Ksylomka striks (sówka puszczykówka) – informacje o ochronie prawnej tego gatunku
Jako gatunek Wspólnotowy, niezwykle rzadki w skali UE, podlega ścisłej ochronie gatunkowej od 2004 r. Jedynym znanym stanowiskiem sówki puszczykówki w Polsce pozostawał przez wiele lat rezerwat „Sobowice” (wśród entomologów znany raczej jako „Zawadówka”), wchodzący w skład unikatowego w skali UE kompleksu Chełmskich Torfowisk Węglanowych. Wynikało to z ogromu badań prowadzonych w tym rezerwacie, znanym m.in. jako jedyne w Pl stanowisko strzępotka edypusa, regularnie okradane przez handlarzy tym chronionym Konwencją Waszyngtońską gatunkiem motyla. „Sobowice” podobnie jak sąsiednie rezerwaty „Brzeźno”, „Roskosz” i „Bagno Serebryskie”, zachowało niezwykle ciekawą florę i faunę, przywiązaną do torfowisk na pokładach kredy. Niestety akurat ksylomka mogła tam wymrzeć.
Po wytężonych, a nieudanych poszukiwaniach tego gatunku w latach 2007-08 proponowano uznanie jej za wymarłą w Polsce, a co za tym idzie skreślenie z listy gatunków prawem chronionych i wymagających ochrony czynnej. Władze uznały jednak utrzymanie ochrony tej ćmy za niezbędne z uwagi na zobowiązania międzynarodowe Polski jak również na konieczność monitorowania i nadzoru (w toku Państwowego Monitoringu Środowiska wdrażanego przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska) nad obserwacjami ksylomki, o ile znowu odnajdzie się u nas. Podejście to okazało się słuszne, gdyż odszukano ją w latach 2013-14.
Wykazano wówczas obecność puszczykówki na 6 stanowiskach w dolinie Bugu, na polskim Polesiu, Wołyniu i Roztoczu (Orchówek, Dębowiec, Lipcze, Malice, Biały Słup oraz Radruz). Mimo poszukiwań nie odnaleziono w „Sobowicach/Zawadówce”. Wszystkie zachowane stanowiska znajdują się w mokrych lasach typu łęgów, dąbrów lub grądów, o runie bogatym w skrzypa zimowego. Są zadziwiająco podobne do siedlisk fińskich, łotewskich czy rosyjskich.
Do ocalenia polskich stanowisk tego motyla mogła się przyczynić obrona granic wschodnich, a konkretnie wycinka podszytu w strefie granicznej i zachowanie tamże mokradeł trudnych do przebycia dla obcych wojsk. Doświetlenia dna mokrych lasów sprzyja zachowaniu płatów skrzypu zimowego, zatem dogodnych żerowisk dla gąsienic ksylomki. Zawiodła za to ochrona rezerwatowa i system Natura2000 w Chełmskich Torfowiskach Węglanowych. Puszczykówki z Sobowic padły najwidoczniej ofiarą wabienia motyli przez gangi handlujące rzadkimi gatunkami tych owadów.
Ksylomka striks (sówka puszczykówka) – jak długo żyje?
Formy dojrzałe płciowo (imagines) Xylomoia strix latają od połowy czerwca do połowy lipca. W ciągu roku notuje się tylko jedno pokolenie tych ciem.
Ksylomka striks (sówka puszczykówka) – symbolika
Puszczykówki nie odróżniano u nas od wielu innych ciem z rodziny sówkowatych. Jak wszystkie wielkie ćmy o ponurym wyglądzie mogła napawać niepokojem jako zwiastun nadchodzących nieszczęść/pokutująca dusza.
Sówki a motyle dzienne: Jak je odróżnić po czułkach, skrzydłach i aktywności?
Chociaż sówki i motyle dzienne należą do tego samego rzędu owadów, można je łatwo odróżnić na podstawie kilku kluczowych cech. Analiza budowy czułków, sposobu składania skrzydeł oraz pory aktywności pozwala precyzyjnie zidentyfikować te grupy motyli.
- Czułki sówek są nitkowate lub pierzaste, natomiast u motyli dziennych zakończone są buławką.
- Sówki w spoczynku układają skrzydła płasko lub dachówkowato nad ciałem, podczas gdy motyle dzienne składają je pionowo.
- Pora aktywności sówek przypada na noc, a motyli dziennych na dzień, co jest najbardziej widoczną różnicą.
Wspaniałą okazją do zobaczenia egzotycznych gatunków motyli dziennych jest wizyta w Motylarni Rozewie. Można tam z bliska przyjrzeć się ich kolorowym skrzydłom i buławkowatym czułkom. Na miejscu podziwiać można takie okazy jak Morpho peleides czy Papilio palinurus, które zachwycają swoim wyglądem.
Poznaj wybrane gatunki sówek – rolnica zbożówka, krokiewka lękliwica, strzygonia choinówka
Chociaż większość sówek jest nieuchwytna z powodu nocnego trybu życia, warto nauczyć się rozpoznawać kilka pospolitych gatunków, aby lepiej zrozumieć otaczającą nas przyrodę. Jednym z nich jest rolnica zbożówka (Agrotis segetum), której szara, błyszcząca gąsienica to znany szkodnik upraw.
Kolejny gatunek to krokiewka lękliwica (Phlogophora meticulosa), charakteryzująca się nietypowym, falistym kształtem skrzydeł. Ubarwienie tej sówki to przeważnie różowo-brązowe odcienie. Obserwacja tych motyli pozwala docenić różnorodność świata owadów, nawet tych mniej rzucających się w oczy.
Inne popularne gatunki sówek w Polsce i ich charakterystyka
Strzygonia choinówka (Panolis flammea) to przykład sówki leśnej, której dorosły osobnik ma pomarańczowo-brązowe ubarwienie. Zielona gąsienica tego gatunku posiada charakterystyczne paski i żeruje na igłach sosen. Strzygonia choinówka ma znaczenie w leśnictwie, gdzie jej obecność jest monitorowana.
Świat sówek jest niezwykle zróżnicowany, co potwierdzają inne gatunki występujące w Polsce. Wśród nich należy wymienić kosternicę, na przykład Catocala nupta, z jaskrawoczerwonymi tylnymi skrzydłami. Popularna jest również piętnówka, taka jak Mamestra brassicae, której gąsienice można często spotkać w ogrodach warzywnych.
Szkodliwość rolnicy zbożówki i strzygoni choinówki – wpływ na uprawy i lasy
Niektóre gatunki sówek, a konkretnie ich gąsienice, mogą powodować znaczne straty gospodarcze w rolnictwie i leśnictwie. Ich żerowanie wpływa negatywnie na rozwój roślin i drzew, prowadząc do obniżenia plonów lub osłabienia ekosystemów.
- Gąsienice rolnicy zbożówki podgryzają korzenie i podstawy łodyg młodych roślin, takich jak zboża, buraki i kukurydza, prowadząc do zniszczenia upraw.
- Strzygonia choinówka powoduje defoliację, czyli ogołacanie sosen z igieł, co osłabia drzewa i zwiększa ich podatność na inne zagrożenia.
Chociaż niektóre sówki są szkodnikami, to świat motyli jest pełen piękna i fascynujących stworzeń. W Motylarni Rozewie można bezpiecznie podziwiać niesamowite okazy, takie jak pawica atlas czy niebieski tygrys. Odwiedzenie tego miejsca to edukacyjna przygoda, która pozostawi niezapomniane wspomnienia i pozwoli odkryć pozytywną stronę świata motyli.
Autor Adam Kapler
Źródła danych: